Για να καταλάβει κανείς την ιδιοτυπία της ζακυνθινής αρχιτεκτονικής θα πρέπει να συνειδητοποιήσει τις διάφορες φάσεις της ιστορίας της. Η κατοχή των Επτανήσων από τους Φράγκους και τους Βενετούς για περισσότερο από 7 αιώνες έχει παίξει καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση της επτανησιακής αρχιτεκτονικής. Τα δυτικοευρωπαϊκά αυτά πρότυπα της αρχιτεκτονικής ήταν αδύνατο να μην αφομοιωθούν από τους Επτανήσιους, οι οποίοι υιοθέτησαν την αρχιτεκτονική της Αναγέννησης και αργότερα του νεοκλασσικισμού. H αρχιτεκτονική στην Ζάκυνθο διαμορφώθηκε τους τελευταίους αιώνες, αφού η αποικιοκρατία των Ενετών, των Γάλλων και των Άγγλων δεν θα μπορούσε να μην επηρεάσει τον πολιτιστικό τομέα του νησιού. Καθοριστικό παράγοντα στην σημερινή μορφή της αρχιτεκτονικής και της ρυμοτομίας του νησιού έπαιξαν οι καταστρεπτικοί σεισμοί, με κυριότερο αυτόν του 1953. Ο σεισμός αυτός ισοπέδωσε το μεγαλύτερο μέρος του νησιού εξαφανίζοντας κτίρια και μνημεία αξιόλογης ιστορικής σημασίας.
Μετά από αυτό το γεγονός η πόλη ξαναχτίστηκε σχεδόν εξ\\\' αρχής και έγιναν προσπάθειες για να ξαναχτιστεί σύμφωνα με την παλαιά παράδοση. Η φτώχεια όμως και οι συνθήκες εκείνης της εποχής δεν επέτρεψαν να πραγματοποιηθεί αυτό στον επιθυμητό βαθμό. Τα μόνα κτίρια που δασώθηκαν και αργότερα αναστηλώθηκαν, είναι οι εκκλησίες που παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον τόσο για την εξωτερική τους μορφή όσο και για τον εσωτερικό διάκοσμο, στολισμό και πλούτο τους. Τον προσεισμικό αρχιτεκτονικό τους χαρακτήρα διατηρούν και διάφορα οικοδομήματα στην πόλη της Ζακύνθου, τα οποία στεγάζουν κυρίως δημόσιες υπηρεσίες.
Τα αρχοντικά της πόλης ήταν κυρίως τριώροφα ενώ η πρόσοψή τους ήταν διακοσμημένη με πυρότουβλα. Από αυτά τα αρχοντικά δεν έχει διασωθεί σχεδόν κανένα. Τα αρχοντικά της εξοχής είναι και αυτά που παρουσιάζουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, καθώς είχαν πιο σύνθετη κατασκευή με μεγάλες όψεις και πολλούς χώρους. Είχαν πολλούς βοηθητικούς χώρους που ήταν απαραίτητοι για την καλλιέργεια και εκμετάλλευση του κτήματος σύμφωνα με το πρότυπο του μεσαίωνα που επικρατεί στη Βενετία. Τα αστικά και λαϊκά σπίτια ήταν επηρεασμένα από τα αρχοντικά τα οποία είχαν ως κύριο χαρακτηριστικό την προεξοχή του ορόφου πάνω από τον δρόμο. Τα δημόσια κτίρια παρουσιάζουν ως κύριο χαρακτηριστικό τις καμάρες, που δημιουργούν τις γραφικές και χαρακτηριστικές στοές των κτιρίων, στοιχείο καθαρά επτανησιώτικο, επηρεασμένο από την ενετική αρχιτεκτονική. Εξ\\\' ίσου σημαντικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι λαϊκές κατοικίες που έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό την μεγάλη σάλα (σαλόνι), τις ανοικτές στοές και τα δυτικά μορφολογικά στοιχεία των όψεων που μεταπλάθονται σύμφωνα με τις αντιλήψεις των λαϊκών τεχνιτών. Ακόμα λαϊκά αγροτικά σπίτια υπάρχουν αρκετά κυρίως στα «χωριά της ρίζας» και στα ορεινά χωριά. Είναι όλα τους λιθόκτιστα με κεραμοσκέπαστες στέγες και συμμετρικές όψεις. Οι μαντρότοιχοι που περιβάλουν τις αυλές, τα πορτόνια (μικρές πόρτες) και οι ληνοί( τα πατητήρια των σταφυλιών ) είναι στοιχεία που συμπληρώνουν την εικόνα του λαϊκού σπιτιού της Ζακύνθου.
Το στοιχείο που χαρακτηρίζει τις εκκλησίες της Ζακύνθου είναι τα καμπαναριά, τα οποία αποτελούν απαραίτητο και χαρακτηριστικό συμπλήρωμα για κάθε εκκλησία. Είναι συνήθως χτισμένα δίπλα στις εκκλησίες και σχηματίζουν μικρούς πύργους. Σε καμία εκκλησία δεν παρατηρείται ο βυζαντινός ρυθμός, καθώς ο ρυθμός που ακολουθούν είναι αυτός της μονόκλιτης βασιλικής. Παραδείγματα τρίκλιτων βασιλικών είναι η καθολική Μονή της Αναφωνήτριας και η Αγία Μαρία στις Μαριές. Οι υπάρχουσες σήμερα στην Ζάκυνθο τρίκλιτες βασιλικές έχουν εισαχθεί, ως τύπος ναού, μετά τους σεισμούς του 1953. Η μονόκλιτη βασιλική αποτελείται από τον γυναικωνίτη, απομονωμένο συνήθως από τον υπόλοιπο ναό με ξύλινο χώρισμα. Στο εσωτερικό του ναού το ξυλόγλυπτο και επιχρυσωμένο τέμπλο, οι διακοσμημένες επιφάνειες των τοίχων και της οροφής και γενικά τα λατρευτικά εξαρτήματα του ναού δίνουν μια ξεχωριστή λαμπρότητα στον εκκλησιαστικό χώρο. Επηρεασμένες από την Δύση, το κύριο κτίσμα τους είναι μακρύ και χαμηλό, ενώ στους μεγαλύτερους ναούς ο αριθμός των κλιτών διαφέρει.
Οι εκκλησίες που παρουσιάζουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον από μεριάς αρχιτεκτονικής και εσωτερικού διακόσμου, είναι αυτή του Αγίου Διονυσίου, του Αγίου Νικολάου του Μώλου, της Αγίας Τριάδας, της Κυρίας των Αγγέλων, όλες βρίσκονται μέσα στην πόλη της Ζακύνθου.
Τα μοναστήρια που βρίσκονται εκτός πόλης αποτελούν αξιόλογα δείγματα βυζαντινής τέχνης, καθώς έμειναν σχεδόν ανεπηρέαστα από τους Ευρωπαίους κατακτητές. Τα περισσότερα διασώθηκαν από τον σεισμό ενώ άλλα αναστηλώθηκαν μετά από αυτόν. Σχεδόν σε όλα τα μοναστήρια, θα παρατηρήσει κανείς πολεμίστρες δίπλα στην είσοδο, από τις οποίες οι μοναχοί απωθούσαν τους ληστές και τους κατακτητές.