Παρά τις ανά τους αιώνες περιπέτειες του νησιού, τις θηριωδίες των ξένων κατακτητών και την ερήμωση του τόπου, η Ζάκυνθος με την Ορθοδοξία διαφύλαξε τον εθνισμό και διατήρησε την ελληνική γλώσσα. Αυτές ήταν βασικές προϋποθέσεις που αργότερα, με την ύπαρξη ευνοϊκών συνθηκών, δημιούργησαν λογοτεχνία και πνευματική κίνηση σημαντική ώστε πολλά έργα της ζακυνθινής γραμματείας, και για την γλώσσα και για το είδος τους, ν\' αποτελέσουν σταθμό στην εξέλιξη της νεοελληνικής λογοτεχνίας.
Τα έργα των Ζακυνθινών ποιητών του 15ου και 16ου αιώνα αναφέρονται μεταξύ των προδρομικών κειμένων της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Τα έργα των ποιητών του 18ου αιώνα, των γνωστών ως προσολωμικών (Μαρτελάου, Κουτούζη, Ξανθόπουλου) είναι τα πρώτα δείγματα μιας επαναστατικής ποίησης με σατιρική διάθεση και πολιτικό χαρακτήρα που επηρέασε και τους μεταγενέστερους και τον Σολωμό στα πρώτα χρόνια της ποιητικής του δημιουργίας. Τα ζακυνθινά θεατρικά έργα του 18ου και 19ου αιώνα αποτελούν σταθμό και πρωτοπορία στην εξέλιξη του είδους αυτού. Η ζακυνθινή λογοτεχνική παράδοση του 19ου αιώνα που κορυφώνεται με τον εθνικό μας ποιητή Δ. Σολωμό, συνεχίζεται με τους συγχρόνους του Μάτεση, Τερτσέτη και τους μεταγενέστερους της επτανησιακής σχολής, επηρεασμένη από τα ρεύματα του ρομαντισμού ,αρχικά, και του ρεαλισμού στο τέλος του αιώνα. Έχει να δείξει πλειάδα ποιητών, συγγραφέων και μεταφραστών μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα.
Η ιστοριογραφία καλλιεργήθηκε από τους Ζακυνθινούς ήδη από τον 16ο αιώνα. Ο Νερούλης, ο Αβούρης και ο Λίτινος είναι οι σημαντικότεροι εξ\' αυτών. Αργότερα, κατά τον 19ο αιώνα η ζακυνθινή ιστοριογραφία στρέφεται στη μελέτη και σπουδή της τοπικής ιστορίας και της Επτανήσου με πρώτο τον Μερκάτη με το έργο του «Saggio Storico e Statistico di Zante», το 1811. Ακολουθούν και άλλοι σπουδαίοι ιστοριογράφοι όπως ο Κούρτσολας, ο Σέρρας με σπουδαίο ιστορικό στα Ιταλικά και στα Ελληνικά.
Η εκπαίδευση, η πνευματική παράδοση, η κοινωνική και πολιτική κατάσταση του νησιού ήταν οι προϋποθέσεις εκείνες που μαζί με την μακραίωνη επαφή με την Δύση και τα πνευματικά της ρεύματα, την οικονομική ανάπτυξη, την ειρηνική διαβίωση και την προστασία που εξασφάλιζε η βενετική εξουσία, συντέλεσαν στην ανάπτυξη των ζακυνθινών γραμμάτων. Η παρουσία Ελλήνων λογίων μετά την άλωση του Βυζαντίου (Λάσκαρης, Πηγάς, Μηνιάτης) που έγραψαν, κήρυξαν και δίδαξαν τα ελληνικά γράμματα, την ελληνική ιστορία και φιλοσοφία, διατήρησε την πατροπαράδοτη παιδεία. Τα κείμενα με τα οποία ήρθαν σε επαφή οι ζακυνθινοί επέδρασαν και διαμόρφωσαν και την λογοτεχνία τους. Η Αγία Γραφή, οι αρχαίοι Έλληνες και Λατίνοι συγγραφείς, οι νεότεροι ιταλοί λογοτέχνες και η κρητική παράδοση επηρέασαν τους ζακυνθινούς.
Τα κείμενα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων μεταφράστηκαν, σχολιάστηκαν ή αποτελούσαν πηγή έμπνευσης τους. Ο Κορωναίος, ο Λουκάνης, ο Ζήνος, ο Βάλσαμος, ο Σιγούρος είναι μερικοί εξ\' αυτών που μεταχειρίστηκαν τα αρχαία κείμενα. Τα κείμενα της Αγίας Γραφής και η χριστιανική πνευματικότητα επέδρασαν και ενέπνευσαν τη θεματολογία πληθώρας έργων θεολογικών και ασματογραφιών. Οι σημαντικότεροι συγγραφείς ήταν ο Ανδρόνικος Σιγούρος, ο Ιωάννης Μπάρτζελης, ο Μιχαήλ Ρούσμελης και άλλοι. Τα έργα της κρητικής λογοτεχνίας (Ερωτόκριτος, Βοσκοπούλα, θυσία του Αβραάμ) έγιναν ευρέως γνωστά μετά το 1669 και την άλωση του Χάνδακα(Ηράκλειο Κρήτης) όταν ήρθαν οι Κρήτες πρόσφυγες στη Ζάκυνθο. Τέλος μιμήθηκαν, παρέφρασαν ή μετέφρασαν έργα κυρίως της ιταλικής φιλολογίας που γνώρισαν στην Ζάκυνθο είτε στις σπουδές τους στην Δύση.
Την θεματολογία και την αφορμή για την συγγραφή των έργων έδωσε επίσης η πολιτική και κοινωνική κατάσταση της Ζακύνθου. Η γαλλική επανάσταση, οι φιλελεύθερες ιδέες, οι κοινωνικές αντιθέσεις της εποχής και γενικότερα το πνεύμα του διαφωτισμού είναι η πηγή έμπνευσης των πρώτων στιχουργημάτων των Ζακυνθινών ποιητών του 18ου αιώνα. Σημαντικότεροι από το κύμα αυτών των ποιητών είναι ο Μαρτελάος, ο Κούρτσολας, ο Δανελάκης, ο Λογοθέτης- Γούλιαρης κ.α. Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε και η συμβολή των Ζακυνθινών συγγραφέων και διδασκάλων στο φωτισμό και διαπαιδαγώγηση του Γένους με τις μεταφράσεις και παραφράσεις της έργων της αρχαιότητας στη Δημοτική.
Η γλώσσα στην οποία έγραψαν οι ζακυνθινοί είναι η ελληνική λόγια και δημοτική- λαϊκή, συχνά νε δάνεια από την ιταλική ή την επίσημα καθιερωμένη γλώσσα του κατακτητή. Από τον 15ο μέχρι τον 19ο αιώνα οι ζακυνθινοί καλλιέργησαν όλα τα είδη του γραπτού λόγου, ποιητικού και πεζού. Διδακτική, λυρική, μυθιστορηματική και θρησκευτική ποίηση, θέατρο, κωμωδία και τραγωδία, πεζογραφία και ρητορική. Ποιητές, συγγραφείς, κληρικοί και λαϊκοί, φιλόσοφοι και θεολόγοι συντέλεσαν στην δημιουργία μιας αξιόλογης πνευματικής κίνησης και παράδοσης από τον 15ο αιώνα στην οποία στηρίχτηκαν και την οποία συνέχισαν οι πνευματικοί άνθρωποι του 20ου αιώνα. Δημιούργημα αυτής της πνευματικής κίνησης είναι η περίπτωση της Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου της πρώτης Ελληνίδας πεζογράφου με έργο αξιόλογο πλην των άλλων γιατί θίγει τη θέση της γυναίκας στην εποχή της.
Οι σπουδαιότεροι συγγραφείς και ποιητές που διακρίθηκαν στο νησί της Ζακύνθου είναι με χρονολογική σειρά οι παρακάτω: ο Τζάννες Κορωναίος, ο Νικόλαος Λουκάνης, ο Δημήτριος Ζήνος, ο Ιωάννης Μπάρτζελης, Ευγένιος Βούλγαρης, Ιωάννης Λίτινος, Ιωάννης Καντούνης, Αντώνιος Μαρτελάος, Νικόλαος Κουτούζης, Νικόλαος Λογοθέτης-Γούλιαρης, Δημήτριος Γουζέλης, Νικόλαος Ούγος Φώσκολος, Ανδρέας Κάλβος, Αντώνιος Μάτεσης, Διονύσιος Σολωμός, Γεώργιος Τερτσέτης, Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου, Διονύσιος Θεριανός, Σπυρίδων Δεβιάζης, Γιάννης Τσακασιάνος, Λεωνίδας Ζώης, Γρηγόριος Ξενόπουλος και πολλοί άλλοι.